Greka klasyczna i hellenistyczna
Nous (νοῦς)
Najwyższy Boski Umysł Ojcowski oraz obecna w człowieku transcendentna iskra czystej intuicji duchowej. W hermetyzmie Nous nie jest intelektem kalkulującym (dianoia), lecz bezpośrednim okiem duszy zdolnym do widzenia Boga i pojmowania prawdy ponad zmysłami.
Etymologia: Od greckiego νόος / νοῦς – umysł, rozumienie, intelekt intuicyjny.
Występowanie źródłowe: Corpus Hermeticum I.6–9; CH IV.3–4 (Krater); CH XII.
Częsty błąd interpretacyjny: Błędne utożsamianie Nous z mózgiem, logicznym intelektem dyskursywnym lub podświadomością New Thought.
Greka hellenistyczna
Logos (λόγος)
Boskie Słowo, Świetlisty Rozum emanujący z Najwyższego Umysłu (Nous), który unosi się nad pierwotnymi żywiołami i porządkuje chaos w harmonijny kosmos. W Poimandresie Logos jest określany jako „Syn Boży”.
Etymologia: Od greckiego λέγω (lego) – mówię, zbieram, liczę; słowo, zasada porządkująca.
Występowanie źródłowe: Corpus Hermeticum I.5, I.8–11.
Częsty błąd interpretacyjny: Mylenie logiki formalnej z transcendentnym Słowem stwórczym.
Greka hellenistyczna (stoicyzm i hermetyzm)
Heimarmene (εἱμαρμένη)
Kosmiczne Przeznaczenie i żelazny determinizm natury egzekwowany przez nieustanny obrót siedmiu sfer planetarnych (archontów). Ciało fizyczne i zmysłowa psychika człowieka podlegają Heimarmene, lecz przebudzony duch (Nous) wznosi się ponad jej władzę.
Etymologia: Forma czasu przeszłego od εἴρω (eiro) – łączyć, wiązać w łańcuch przyczynowo-skutkowy.
Występowanie źródłowe: Corpus Hermeticum I.9, I.15; CH III.3; Asklepios 39.
Częsty błąd interpretacyjny: Przekonanie, że hermetyk jest bezsilną ofiarą horoskopu urodzeniowego.
Greka hellenistyczna
Palingenesia (παλιγγενεσία)
Misterium duchowego odrodzenia; powtórne narodziny człowieka w sferze boskiego Umysłu za życia ziemskiego. Dokonuje się poprzez wygnanie dwunastu wad zodiakalnych przez dziesięć mocy Boskiej Dekady.
Etymologia: Złożenie z πάλιν (palin – znowu, powtórnie) + γένεσις (genesis – narodziny, stawanie się).
Występowanie źródłowe: Corpus Hermeticum XIII (w całości poświęcony Palingenezji).
Częsty błąd interpretacyjny: Utożsamianie palingenezji z fizyczną reinkarnacją w nowym ciele cielesnym.
Greka hellenistyczna
Anodos (ἄνοδος)
Wędrówka wznoszenia się duszy po śmierci ciała fizycznego przez siedem sfer planetarnych, podczas której adept oddaje rządcą kosmicznym zmysłowe namiętności, aby w czystości wejść do Ósmej Sfery (Ogdoady) i dostąpić deifikacji.
Etymologia: Złożenie z ἀνά (ana – w górę) + ὁδός (hodos – droga, ścieżka).
Występowanie źródłowe: Corpus Hermeticum I.24–26; Nag Hammadi NHC VI,6.
Częsty błąd interpretacyjny: Mylenie wędrówki planetarnej z podróżą w fizycznej przestrzeni kosmicznej.
Greka aleksandryjska / Tradycja egipska
Ogdoada i Enneada (ὀγδοάς, ἐννεάς)
Ósma i Dziewiąta Sfera niebios ponad siedmioma planetami. Ogdoada to sfera gwiazd stałych, w której przebywają czyste moce i zbawione dusze; Enneada to boska sfera transcendentnego Źródła.
Etymologia: Od greckich liczebników ὀκτώ (osiem) oraz ἐννέα (dziewięć); w Egipcie nawiązanie do Ogdoady z Hermopolis.
Występowanie źródłowe: Corpus Hermeticum I.26; Nag Hammadi NHC VI,6 (Dyskurs o Ósmej i Dziewiątej).
Częsty błąd interpretacyjny: Traktowanie Ogdoady jako czysto abstrakcyjnej figury matematycznej bez znaczenia inicjacyjnego.
Łacina / przekład z arabskiego (Kitāb Sirr al-khalīqa)
Tabula Smaragdina
Szmaragdowa Tablica – najsłynniejszy hermetyczny tekst alchemiczny przypisywany Hermesowi, formułujący prawo uniwersalnej analogii („To, co jest na dole, jest jak to, co jest na górze”) oraz opisujący genezę Kamienia Filozoficznego.
Etymologia: Z łaciny: tabula (płyta, tablica) + smaragdina (szmaragdowa).
Występowanie źródłowe: Balinus, Kitāb Sirr al-khalīqa (ok. 825 r.); rękopisy średniowieczne z XII w.
Częsty błąd interpretacyjny: Wiara w dosłowny fizyczny szmaragd wielkości stołu znaleziony pod piramidą w Gizie.
Greka klasyczna i teurgia neoplatońska
Telestyka (τελεστική)
Święta sztuka uświęcania i ożywiania posągów kultowych w świątyniach. Poprzez wprowadzenie odpowiednich minerałów, ziół i pieśni kapłan tworzył materialne naczynie rezonujące z boską energią (numen) bóstwa lub anioła.
Etymologia: Od greckiego τέλος (telos – koniec, dopełnienie, cel, wtajemniczenie).
Występowanie źródłowe: Asklepios 23–24, 37; Jamblich, De Mysteriis Aegyptiorum.
Częsty błąd interpretacyjny: Mylenie telestyki z prymitywnym bałwochwalstwem lub lalkarstwem voodoo.
Greka hellenistyczna (stoicyzm i hermetyzm)
Sympatheia ton holon (συμπάθεια τῶν ὅλων)
Powszechna sympatia kosmiczna – doktryna głosząca, że wszechświat jest jednym żywym organizmem, w którym każda część (gwiazda, roślina, minerał, ludzki narząd) pozostaje w niewidzialnym rezonansie z pozostałymi elementami bytu.
Etymologia: Od συν (syn – współ-) + πάθος (pathos – uczucie, doznanie, więź).
Występowanie źródłowe: Corpus Hermeticum IV; Asklepios; Cyranidy.
Częsty błąd interpretacyjny: Interpretowanie sympatii jako ludzkiego współczucia emocjonalnego zamiast kosmicznego prawa rezonansu.
Łacina alchemiczna
Opus Magnum (Wielkie Dzieło)
Całokształt laboratoryjnego i duchowego procesu alchemicznego, którego celem jest transmutacja nieczystej Materia Prima w doskonały Kamień Filozoficzny poprzez cztery fazy: Nigredo, Albedo, Citrinitas i Rubedo.
Etymologia: Z łaciny: opus (dzieło, praca) + magnum (wielkie).
Występowanie źródłowe: Zosimos z Panopolis; Michael Maier, Atalanta Fugiens (1617).
Częsty błąd interpretacyjny: Zawężanie Wielkiego Dzieła do czysto materialistycznego wzbogacenia się przez produkcję złota.
Łacina alchemiczna (tłum. z greki: melanosis, leukosis, xanthosis, iosis)
Nigredo, Albedo, Citrinitas, Rubedo
Cztery kanoniczne fazy alchemiczne: Nigredo (czernienie / rozpad), Albedo (bielenie / oczyszczenie), Citrinitas (żółknięcie / światło słoneczne) oraz Rubedo (czerwienienie / ukoronowanie Dzieła i Kamień).
Etymologia: Nazwy kolorów łacińskich odpowiadające kolejnym zjawiskom w tyglu i stanom świadomości.
Występowanie źródłowe: Zosimos z Panopolis; Geber (Summa perfectionis); C.G. Jung (Psychologia a alchemia).
Częsty błąd interpretacyjny: Ignorowanie fazy Citrinitas i traktowanie kolorów wyłącznie jako powierzchownych reakcji chemicznych.
Łacina renesansowa (Marsilio Ficino)
Prisca Theologia
Renesansowa doktryna Odwiecznej Teologii, głosząca, że Bóg objawił jedną uniwersalną prawdę religijną pradawnym mędrcom (z Hermesem Trismegistosem na czele), która płynęła nieprzerwanie przez Orfeusza i Pitagorasa aż do Platona.
Etymologia: Z łaciny: priscus (starożytny, pierwotny) + theologia (nauka o Bogu).
Występowanie źródłowe: Marsilio Ficino, Argumentum in Mercurium Trismegistum (1463).
Częsty błąd interpretacyjny: Przekonanie, że Prisca Theologia była nauką starożytną, podczas gdy był to renesansowy konstrukt Ficina.
Łacina alchemiczna i psychologia C.G. Junga
Mysterium Coniunctionis
Misterium Zjednoczenia – alchemiczny ślub królewski (Hieros Gamos) łączący przeciwstawne bieguny bytu: Siarkę i Rtęć, Sol i Lunę, męskie i żeńskie, świadomość i nieświadomość w nierozerwalną jednię Jaźni.
Etymologia: Z łaciny: mysterium (tajemnica) + coniunctio (połączenie, spójnik).
Występowanie źródłowe: Rosarium Philosophorum (1550); C.G. Jung, Mysterium Coniunctionis (1955–1956).
Częsty błąd interpretacyjny: Redukowanie pojęcia do dosłownego aktu seksualnego bez zrozumienia polaryzacji psychofizycznej.
Łacina średniowieczna (Gerhard Dorn) / C.G. Jung i Wolfgang Pauli
Unus Mundus
Pojęcie Jednego Świata – transcendentnej, psychofizycznej płaszczyzny rzeczywistości leżącej u podstaw wszechświata, w której materia i psychika stanowią nierozłączną jedność, objawiającą się w zjawiskach synchroniczności.
Etymologia: Z łaciny: unus (jeden) + mundus (świat).
Występowanie źródłowe: Gerhard Dorn, Theatrum Chemicum (1602); C.G. Jung, Dzieła Zebrane t. 14.
Częsty błąd interpretacyjny: Mylenie Unus Mundus z polityczną ideą globalizmu lub jednolitym państwem światowym.
Psychologia analityczna (C.G. Jung i Wolfgang Pauli)
Synchroniczność (Synchronizität)
Zjawisko akauzalnego (nieopartego na przyczynie i skutku) powiązania wewnętrznego stanu psychicznego (marzenie senne, wizja) z zewnętrznym, obiektywnym zdarzeniem w świecie fizycznym poprzez wspólny sens i znaczenie.
Etymologia: Z greki: συν (syn – razem) + χρόνος (chronos – czas).
Występowanie źródłowe: C.G. Jung, W. Pauli, The Interpretation of Nature and the Psyche (1952).
Częsty błąd interpretacyjny: Mylenie synchroniczności ze zwykłym przypadkiem statystycznym lub paranoją krainy urojeń.
Greka hellenistyczna
Anthropos (Ἄνθρωπος)
Niebiański Praczłowiek – pierwotna matryca ludzkości zrodzona bezpośrednio z Najwyższego Umysłu (Nous), obdarzona pełną mocą stwórczą, która z miłości zstąpiła w sferę Natury i połączyła się z żywiołami.
Etymologia: Od greckiego ἄνθρωπος (anthropos – człowiek, istota o ludzkiej twarzy).
Występowanie źródłowe: Corpus Hermeticum I.12–15 (Poimandres).
Częsty błąd interpretacyjny: Utożsamianie Anthroposa z historycznym Adamem ze Starego Testamentu bez uwzględnienia odmienności doktrynalnej.
Greka hellenistyczna
Logike Thysia (λογικὴ θυσία)
Ofiara Słowa – najwyższa forma bezkrwawego kultu w hermetyzmie filozoficznym, polegająca na składaniu Bogu daru z czystej mowy, kontemplacji, dziękczynienia i świętego milczenia zamiast uśmiercania zwierząt.
Etymologia: Od λογικός (logikos – duchowy, rozumny, słowny) + θυσία (thysia – ofiara).
Występowanie źródłowe: Corpus Hermeticum I.31; CH XIII.18; Asklepios 41.
Częsty błąd interpretacyjny: Przekonanie, że hermetycy odprawiali krwawe ofiary pogańskie w świątyniach.
Astrologia egipska i hellenistyczna
Dekany (Decani)
Trzydzieści sześć bóstw gwiezdnych rządzących dziesięciostopniowymi łukami koła zodiakalnego (każdy znak zodiaku dzieli się na 3 dekany). W hermetyzmie dekani byli strażnikami losu i pośrednikami między gwiazdami stałymi a planetami.
Etymologia: Od greckiego δεκανός (dekanos) – dziesiętnik, strażnik dziesięciu stopni.
Występowanie źródłowe: Święta Księga Hermesa do Asklepiusa; Stobaeus, Hermetica, Ekscerpt VI.
Częsty błąd interpretacyjny: Traktowanie dekanów jako zwykłych minut kątowych bez świadomości ich bóstw opiekuńczych.
Greka hellenistyczna
Iatromatematyka (ἰατρομαθηματικά)
Medycyna astrologiczna oparta na zasadzie mikrokosmosu. Badała przyporządkowanie narządów ludzkiego ciała znakom zodiaku i planetom oraz dobierała leki roślinne i mineralne w harmonii z układami nieba.
Etymologia: Złożenie z ἰατρός (iatros – lekarz) + μαθηματικός (mathematikos – astronom, astrolog).
Występowanie źródłowe: Hermes Trismegistos, Iatromathematica ad Ammonem Aegyptium.
Częsty błąd interpretacyjny: Mylenie starożytnej medycyny zodiakalnej z prymitywnymi horoskopami gazetowymi.
Religia grecko-egipska
Agathodaimon (Ἀγαθοδαίμων)
Dobry Duch – opiekuńcze bóstwo urodzaju i mądrości czczone w Aleksandrii pod postacią węża, w literaturze hermetycznej występujące jako pierwszy nauczyciel i duchowy pradziad Hermesa Trismegistosa.
Etymologia: Złożenie z ἀγαθός (agathos – dobry) + δαίμων (daimon – duch, bóstwo opiekuńcze).
Występowanie źródłowe: Corpus Hermeticum X.23; CH XII.1; Zosimos z Panopolis.
Częsty błąd interpretacyjny: Chrześcijańskie utożsamianie daimonion z demonem zła i potępienia.
Filozofia arystotelesowska i alchemia
Materia Prima (Pierwsza Materia)
Pradawne, bezkształtne podłoże wszechświata pozbawione wszelkich jakości, z którego w procesie alchemicznym wyłaniają się żywioły. W alchemii laboratoryjnej substancja wyjściowa poddawana rozkładowi w fazie Nigredo.
Etymologia: Z łaciny: materia (tworzywo, materiał) + prima (pierwsza, pierwotna).
Występowanie źródłowe: Zosimos z Panopolis; Michael Maier, Symbola Aureae Mensae (1617).
Częsty błąd interpretacyjny: Szukanie Materia Prima jako konkretnego minerału w sklepie chemicznym.
Alchemia nowożytna (Paracelsus)
Tria Prima (Trzy Zasady)
Trzy uniwersalne zasady konstytuujące każdą substancję materialną i duchową: Siarka (Sulphur – palność, ciepło, dusza), Rtęć (Mercurius – lotność, płynność, duch) oraz Sól (Sal – stałość, popiół, ciało fizyczne).
Etymologia: Z łaciny: tria (trzy) + prima (pierwsze zasady).
Występowanie źródłowe: Paracelsus, Opus Paramirum (1531); Michael Maier, Atalanta Fugiens.
Częsty błąd interpretacyjny: Mylenie alchemicznej Siarki i Rtęci z pierwiastkami chemicznymi z układu okresowego Mendelejewa.
