De rebus sacris et ecclesiasticis: Sekcja zwłok mitu Prisca Theologia
Jak jeden szwajcarski filolog za pomocą analizy leksykalnej zniszczył trwający 150 lat mit o pradawnym egipskim proroku?
Rok 1614 przyniósł jedno z najbardziej doniosłych wydarzeń w historii nowożytnej filologii. Genewski kalwinista i uczony humanistyczny Isaac Casaubon (1559–1614), przebywający na dworze króla Jakuba I w Londynie, opublikował monumentalne dzieło „De rebus sacris et ecclesiasticis exercitationes XVI”, wymierzone w katolickie roczniki kościelne kardynała Cezara Baroniusza.
W pierwszym rozdziale dzieła Casaubon poddał bezwzględnej analizie językowej traktaty Corpus Hermeticum. Stosując pionierską metodę filologii historyczno-porównawczej, wykazał, że: 1) Greka traktatów nie wykazuje żadnych cech archaicznych, lecz jest typową poklasyczną greką koine z I–III w. n.e.; 2) Tekst posługuje się terminami wypracowanymi przez Platona i Arystotelesa, których mędrzec żyjący rzekomo przed Mojżeszem nie mógłby znać; 3) Traktaty cytują dosłownie fragmenty biblijnej Septuaginty (np. Księgę Rodzaju w Poimandresie) oraz pisma Nowego Testamentu.
Casaubon udowodnił bez cienia wątpliwości, że Corpus Hermeticum nie zostało spisane przez starożytnego egipskiego króla w czasach budowy piramid, lecz przez zhellenizowanych pisarzy w cesarstwie rzymskim, będących pod silnym wpływem platonizmu i chrześcijaństwa. Obaliło to fundament, na którym Ficino, Pico i Bruno budowali swoją Prisca Theologia.
Kluczowe Tezy Doktrynalne:
- Zastosowanie naukowej metody krytyki tekstu i analizy leksykalnej.
- Wykazanie zależności Corpus Hermeticum od pism Platona i Nowego Testamentu.
- Koniec akademickiego statusu Hermesa jako przedmojżeszowego proroka.
Casaubon zwrócił uwagę m.in. na brak hebraizmów i egiptyzmów w gramatyce oraz na obecność późnogreckich pojęć filozoficznych, takich jak homooúsios (ὁμοούσιος) czy hypostasis (ὑπόστασις), które zrodziły się dopiero w debatach chrześcijańskich pierwszych wieków.
„Nie mogę w żaden sposób pojąć, jak ludzie tak uczeni mogli uwierzyć, że te pisma wyszły spod pióra owego pradawnego Merkuriusza... Cały styl i słownictwo pachną greką pierwszych wieków po Chrystusie.”
